धरान , नेपाली हिन्दू महिलाहरूको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मनाइने हरितालिका तीज प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइन्छ। विशेषगरी महिलाहरूले भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्दै सुख, शान्ति, समृद्धि तथा पारिवारिक कल्याणको कामना गर्ने भएकाले तीजलाई नेपाली समाजमा विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ।
तीज केवल व्रत र पूजाको पर्व मात्र नभई नेपाली महिलाको भावना, संस्कृति, परम्परा, सामाजिक सम्बन्ध र अभिव्यक्तिसँग जोडिएको पर्वका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ।
तीजको ऐतिहासिक तथा पौराणिक आधार
हरितालिका तीजको सम्बन्ध भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको धार्मिक कथा पाइन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीका पिता हिमालयले उनको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने इच्छा गरेपछि पार्वतीले आफ्नो मनको इच्छा पूरा गर्न भगवान् शिवलाई नै पति बनाउन चाहेको बताइन्छ।
पार्वतीका साथीहरूले उनलाई लुकाएर सुरक्षित स्थानमा लगेपछि उनले त्यहीँ भगवान् शिवको आराधना गर्दै कठोर व्रत र तपस्या गरिन्। यही कारण यस पर्वलाई ‘हरितालिका’ भनिएको धार्मिक विश्वास छ। ‘हरितालिका’ शब्द ‘हरित’ अर्थात् हरण गरेर लैजानु र ‘आलिका’ अर्थात् साथी वा सखी भन्ने अर्थसँग सम्बन्धित मानिन्छ।
पार्वतीको तपस्याबाट प्रसन्न भएर भगवान् शिवले उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरेको पौराणिक कथन छ। त्यसैले तीजलाई विवाहित महिलाले पतिको दीर्घायु तथा दाम्पत्य सुखका लागि र अविवाहित महिलाले आफूले चाहेको योग्य जीवनसाथी प्राप्तिको कामनाका लागि मनाउने परम्परा रहेको पाइन्छ।
तीजको धार्मिक महत्व
हरितालिका तीजमा भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा गरिन्छ। महिलाहरू बिहानै स्नान गरी शुद्ध भएर पूजा सामग्रीसहित शिवालयमा पुग्ने, पूजा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने तथा शिव–पार्वतीको आराधना गर्ने चलन छ।
तीजको अघिल्लो दिनलाई दर खाने दिनका रूपमा मनाइन्छ। माइती तथा आफन्तजनले छोरी–चेलीलाई बोलाएर दर खुवाउने, शुभकामना दिने र सुख–दुःख साटासाट गर्ने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चलिआएको छ।
तीजको दिन कतिपय महिलाले निराहार व्रत बस्ने गर्छन् भने कतिपयले आफ्नो स्वास्थ्य र अवस्थाअनुसार फलफूल वा पानी सेवन गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्। धार्मिक आस्थाअनुसार व्रतलाई आत्मसंयम, श्रद्धा र साधनाको माध्यमका रूपमा लिइन्छ।
महिलाको भावना अभिव्यक्त गर्ने पर्व
तीजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष गीत र नृत्य हो। परम्परागत रूपमा तीजका गीतमार्फत महिलाहरूले आफ्ना सुख–दुःख, माइतीको सम्झना, वैवाहिक जीवनका अनुभव, पारिवारिक सम्बन्ध तथा सामाजिक अवस्थालाई व्यक्त गर्ने गरेका छन्।
पहिले तीजका गीतमा विशेषगरी माइतीको सम्झना र घरपरिवारका दुःख–पीडा समेटिन्थे। पछिल्लो समयमा भने शिक्षा, रोजगारी, महिला अधिकार, समानता, हिंसाविरुद्धको आवाज, सामाजिक विकृति र समसामयिक विषय पनि तीज गीतका विषय बन्न थालेका छन्।
यस अर्थमा तीज नेपाली महिलाका लागि मनको कुरा गीतमार्फत व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक मञ्च समेत बनेको छ।
सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व
तीजले परिवार, माइती–चेली र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्छ। विवाहित महिलाहरू माइतीघर जाने, आफन्त तथा साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने र सामूहिक रूपमा तीज मनाउने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ।
यस पर्वले नेपाली मौलिक पोसाक, गरगहना, नाचगान र लोकसंस्कृतिको संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याउँदै आएको छ। रातो सारी, चुरा, पोते, टीका तथा विभिन्न आभूषणमा सजिएर महिलाहरू तीजको उत्सवमा सहभागी हुने दृश्य नेपाली समाजमा विशेष पहिचान बनेको छ।
बदलिँदो समयसँगै तीज
समय परिवर्तनसँगै तीज मनाउने शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ। पहिले घर तथा माइतीमा सीमित हुने तीज अहिले सामुदायिक भवन, संघ–संस्था, क्लब, महिला समूह तथा विभिन्न सार्वजनिक स्थानमा सामूहिक रूपमा मनाउने प्रचलन बढेको छ।
तीज विशेष कार्यक्रमहरूमा गीत, नृत्य, दर खाने कार्यक्रम, सम्मान तथा सांस्कृतिक प्रस्तुतिसँगै महिला सशक्तीकरण र सामाजिक चेतनाका विषय पनि जोडिन थालेका छन्।
सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै तीजको संस्कृति डिजिटल माध्यममा समेत पुगेको छ। तीजका गीत, नृत्य, शुभकामना तथा कार्यक्रमका दृश्य फेसबुक, टिकटक, युट्युबलगायत माध्यमबाट व्यापक रूपमा फैलिने गरेका छन्।
स्वास्थ्य र संयम पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण
धार्मिक आस्था महत्वपूर्ण भए पनि तीजको व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। लामो समयसम्म निराहार बस्दा कमजोरी, डिहाइड्रेसन तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्। गर्भवती, दीर्घरोग भएका, नियमित औषधि सेवन गर्ने वा विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नु उचित हुन्छ।
त्यसैले तीजको मूल भावना श्रद्धा र आत्मसंयम हो; आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्नु होइन।
तीज : परम्परा र परिवर्तनको संगम
हरितालिका तीज धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास, महिला अभिव्यक्ति, पारिवारिक सम्बन्ध र नेपाली लोकसंस्कृतिको संगम बनेको छ। यसको मौलिकता जोगाउँदै समयअनुकूल सकारात्मक पक्षलाई आत्मसात् गर्नु आजको आवश्यकता हो।
तीजलाई केवल महँगा पहिरन, गरगहना र भोजभतेरमा सीमित नगरी महिला सम्मान, समानता, आत्मनिर्भरता, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक संरक्षणको पर्वका रूपमा विकास गर्न सके यसको महत्व अझ बढ्नेछ।
अन्ततः हरितालिका तीज नेपाली महिलाको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यसको परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउँदै विकृति र आडम्बर हटाएर यसको सकारात्मक र मौलिक पक्षलाई संरक्षण गर्नु सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
प्रतिक्रिया